PAPIEROS A RAK

Prasa, radio i telewizja wciąż zwracają uwagę na narastające niebezpieczeństwo raka płuc. Wiele milionów ludzi na świecie cierpi obecnie na tę straszną chorobę Tysiące ludzi we wszystkich krajach umiera przedwcześnie na raka płuc i i liczba zgonów od początku naszego stulecia wciąż wzrasta. Przeciętny wiek chorych na raka płuc w Polsce wynosi około 60 lat, przeciętny wiek umierają­cych około 63 lat. Nowych chorych przybywa około 7500 rocznie.Jeszcze do niedawna stosunek zachorowań wśród mężczyzn do liczby zacho­rowań wśród kobiet wynosił 10 : 1, ćwierć wieku temu 7 : 1, a obecnie wynosi j 4 : 1, co wskazuje na wzrost liczby zachorowań również wśród kobiet. Stanowi to równocześnie jeden z dowodów potwierdzających zależność przyczynową raka płuc od częstości palenia tytoniu. W ostatnich czasach stosunek ten się ! bardzo zmienił, kobiety w niektórych kręgach społeczeństwa palą nieraz więcej ”niż mężczyźni, toteż i śmiertelność spowodowana rakiem płuc ustawicznie wśród kobiet wzrasta. Specjaliści zapowiadają, że należy się liczyć w niedługich latach z nasileniem przypadków raka płuc i znaczniejszym udziałem w nim kobiet. Obawy te opierają na obserwacji, że czas działania czynników rakotwór- czych w dymie tytoniowym wynosi 20-40 lat, a więc dopiero lata siedemdziesią­te i późniejsze naszego stulecia kryją największe niebezpieczeństwo zachorowa­nia na raka, jako odzwierciedlenie masowego palenia tytoniu przypadające na  i okres powojenny.

WPŁYW SUBSTANCJI SMOLISTYCH

Nikotyna zawarta w dymie działa szkodliwie również na ściany jelita! Działa ona, jak wiadomo, kurcząco na naczynia w ścianie jelita, co powoduje zaburze­nia krążenia krwi, doprowadza do anemizacji miejscowej i stwarza możliwości infekcji wewnętrznej ściany jelita. Takie miejscowe stany zapalne są niebezpieczne, ponieważ mogą stanowić punkt wyjścia owrzodzenia jelita lub jego zrakowacenia.Palenie tytoniu wpływające tak szkodliwie na stwardnienie naczyń, szczegółnie tętnic, może być przyczyną zaburzeń żołądka i jelit i powodować upośledze­nie wchłaniania.Jednym z narządów najbardziej wrażliwych na działanie trucizn dymu tytoniowego jest wątroba. Zawarte w dymie tytoniowym substancje smoliste rakotwórcze i nikotyna, będąca jadem protoplazmatycznym żywej komórki, może spowodować uszkodzenie miąższu wątrobowego, dając objawy ciężkiego schorzenia, zwanego marskością wątroby. Nie jest to efekt działania samej nikotyny, lecz również wszystkich innych trucizn zawartych w dymie tytonio­wym, na które tak bardzo wrażliwe są komórki wątroby.Uszkodzenie wątroby powoduje obniżenie czynności odtruwającej ustroju, co może być przyczyną wadliwego przyswajania składników pożywienia i pew­nych niedoborów pokarmowych, szczególnie szkodliwych dla młodych, rozwi­jających się organizmów. Wchłanianie toksycznych związków chemicznych z jelita grubego, będących produktami gnicia, może powodować samozatrucie, przejawiające się złym samopoczuciem, rozbiciem, bólami głowy, nudnościami, ‚ niezdolnością do pracy fizycznej i umysłowej. Nałogowe palenie tytoniu może być również przyczyną przewlekłego zapale­nia trzustki.

BODŹCE SKURCZOWE

Między tymi dwiema warstwami znajduje się splot nerwowy, który niesie bodźce skurczowe dla tych mięśni. Mięśnie gładkie są wysłane od wewnątrz błoną śluzową, a od zewnątrz okrywa ją błona surowicza. W błonie śluzowej znajduje się drugi splot nerwowy, od którego odchodzą wypustki do mięśni i gruczołów. Z tego splotu płyną bodźce wydzielnicze do nabłonków gruczołowych i bodźce skurczowe do mięśni gładkich. Oba te sploty jelitowe łączą się z sobą licznymi wypustkami nerwowymi. Do tych splotów dochodzą włókna nerwu błędnego oraz nerwy współczulne. Bodźce nerwowe płynące nerwem błędnym wzmagają ruchy jelit i powodują ich skurcze. Podczas palenia tytoniu zawarta w dymie nikotyna oddziałuje silnie na jelita: stosowana w małych dawkach wzmaga ruchy jelit, może powodować biegunki i bolesne skurcze jelitowe, natomiast w dużych dawkach poraża zwoje autono­miczne i powoduje atonię jelit. Dotyczy to zarówno jelit cienkich, jak i jelita  grubego. Jelita grube mają też własną autonomię ruchową, przy czym w jelitach grubych często na tle procesów nieżytowych występują zaburzenia ruchowe, powodujące zaparcia stolca. Nikotyna z dymu tytoniowego pobudzając zwoje i sploty nerwowe jelita powoduje rozwolnienia, może wywoływać biegunki, ale ‚ później poraża zwoje i daje objawy długotrwałych, uciążliwych zaparć.

JELITA I PALENIE

Palenie tytoniu uwalnia adrenalinę z nadnerczy do krwi pod wpływem działania nikotyny. W związku z tym uwalnia się do krwi nadmiar cukru z jego zapasów w wątrobie, dochodzi do znacznej hiperglikemii i stąd to uczucie sytości, które występuje niemal natychmiast po zapaleniu papierosa, a na które po zjedzeniu posiłku trzeba czekać jakiś czas. I dlatego papierosowi przyznawa­na jest przewaga nad jedzeniem i ludzie głodni częściej sięgają po papierosa niż po chleb, ale także i dlatego, że papieros daje pewne podniecenie. Głodu, który jest jednym z podstawowych instynktów zabezpieczających życie człowieka, przy paleniu papierosa nie odczuwa się wcale i wobec tego nie działa on jako instynkt ostrzegawczy. Równocześnie pod wpływem częstego uwalniania adre­naliny i jej nadmiaru we krwi dochodzi do zwiększenia podstawowej przemiany materii i szybszego zużywania wsżelkich zapasów w ustroju, tak że bardzo często w wyniku osłabienia własnych sił obronnych organizm ulega atakującym go drobnoustrojom. Stwierdzono też, że jelita są znacznie wrażliwsze na nikotynę od żołądka. Dla wyjaśnienia wpływu palenia tytoniu na jelita nawiążemy znów do zarysu budowy i czynności jelit, dla łatwiejszego zrozumienia wpływu nikotyny na mechanizm funkcjonowania jelit. Ściana jelita cienkiego zawiera dwie warstwy mięśni gładkich: warstwę wewnętrzną złożoną z włókien okrężnych i stanowiącą główną część mięśni i 3—4 razy cieńszą warstwę zewnętrzną, o włóknach biegnących podłużnie.

CHOROBA WRZODOWA

Choroba wrzodowa polega na powstawaniu nadżerki w błonie śluzowej żołądka lub dwunastnicy. Nadżerki te, zwane niszami wrzodowymi, powstają w miejscach zmienionych troficznie, o zmniejszonym ukrwieniu i zmniejszonym wydzielaniu ochronnego śluzu. Sprzyjają temu niehigieniczne warunki życia i pracy, nieregularny tryb życia, przemęczenie, stany napięć nerwowych, niedo­żywienie i niewłaściwa dieta.Palenie tytoniu, mimo że nie jest czynnikiem etiologicznym choroby wrzodo­wej, to jednak wywiera wyraźny wpływ na jej powstawanie i przebieg. Związek między paleniem tytoniu a powstawaniem wrzodu żołądka jest bezsporny. Z obserwacji klinicznych wiadomo, że palacze tytoniu stanowią większość cierpiących na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy. Przebieg choroby wśród palących jest cięższy, a śmiertelność większa. Stwierdzono, że co 5 mężczyzna i co 3 kobieta wśród palących cierpią na chorobę wrzodową żołądka. Powstawaniu choroby wrzodowej i nadmiernemu wydzielaniu soku żołądko­wego sprzyja szczególnie palenie papierosów na czczo, na pusty żołądek, gdyż duże ilości wytworzonego soku nie mieszają się z treścią pokarmową i drażnią nadmiernie błonę śluzową żołądka. Dotyczy to szczególnie młodzieży, która bardzo często raczy się na czczo kilkoma papierosami dla zaspokojenia głodu. Toteż wśród młodzieży często zdarzają się przypadki wrzodu żołądka. Sprzyja temu niezawodnie zmniejszona odporność organizmu, pozbawionego witamin, a głównie witaminy C, której poziom u palaczy jest znacznie obniżony, przemę­czenie nadmiarem pracy w okresie egzaminów, a często niewłaściwy tryb życia, nadużywanie tytoniu, alkoholu, brak odpoczynku.

TRUCIZNY DYMU TYTONIOWEGO

Wyjaśnia to równocześnie, dlaczego wszystkie głębsze przeżycia psychiczne i stany nerwowe tak bardzo rzutują na czynność żołądka. Impulsy płynące z mózgu docierają do układu autonomicznego, który unerwia żołądek.Trucizny dymu tytoniowego, a głównie nikotyna, oddziaływają bezpośrednio na ośrodkowy układ nerwowy, a za jego pośrednictwem na unerwienie autono­miczne żołądka. Szczególnie silny jest wpływ nikotyny na unerwienie autono­miczne żołądka za pomocą mechanizmu zwojowego. Dołącza się do tego jeszcze szkodliwe działanie miejscowe nikotyny i innych trucizn rozpuszczonych w śli­nie oraz możliwość zakażenia z jamy ustnej przy częstych stanach zapalnych dziąseł i jamy ustnej u palaczy tytoniu.Nikotyna pobudza, a następnie poraża nerwowe sploty autonomiczne prze­wodu pokarmowego. Małe dawki pobudzają komórki nerwowe tych splotów, wzmagają więc ruchy robaczkowe żołądka, mogą nawet wywołać bolesne skurcze. Duże dawki porażają sploty nerwowe, hamują ruchy żołądka, a skurcz odźwiernika zatrzymuje pokarm w żołądku. W przewlekłych za truciach nikoty­ną występują objawy niestrawności i długotrwałego nieżytu żołądka. Nikotyna wpływa na zwiększenie wydzielania soku żołądkowego. Nadmiar kwasu solnego, stanowiącego jeden ze składników tego soku, może nadżerać śluzówkę i doprowadzić do powstawania wrzodu żołądka. Wiadomo, że choroba wrzodowa powstaje w wyniku zaburzeń odżywczych błony śluzowej żołądka, a więc ma podłoże troficzne, co wiąże się z okresowym niedokrwieniem błony śluzowej żołądka, które występuje pod wpływem uwol­nionej przez nikotynę adrenaliny z rdzennej części nadnerczy do krwi.

POD WPŁYWEM PALENIA

Pod wpływem palenia tytoniu i działania nikotyny następuje wzmożone wydzielanie śliny u palaczy, z czym wiąże się nawyk plucia.Próchnica zębów, procesy zapalne jamy ustnej, dziąseł, przyzębia, gardła oraz pozostałości dymu tytoniowego powodują to, że zapach z ust palaczy tytoniu staje się przykry.Oceniając wpływ palenia tytoniu na dalszy odcinek przewodu pokarmowego rozpatrzmy działanie dymu na żołądek i jelita, a więc narządy zaopatrzone przez mięśnie gładkie, najbardziej narażone na szkodliwe skutki palenia.Mięśnie gładkie żołądka układają się w trzy warstwy. Pokryte są od wewnątrz błoną surowiczą i wyłożone od wewnątrz błoną śluzową. Między warstwami znajduje się splot nerwów i komórek nerwowych autonomicznych i dzięki niemu żołądek ma pewną autonomię ruchową. Pod błoną śluzową znajduje się drugi splot nerwowy, który reguluje skurcze mięśni gładkich i czynność gruczołów żołądkowych.Ruchy żołądka są automatyczne, jego mięśnie gładkie są „własnowolne”, ponieważ żołądek jest unerwiony przez układ autonomiczny. Nerwem ruchowym żołądka jest przywspółczulny nerw błędny i bodźce płynące nim stale utrzymują w pewnym napięciu ściany żołądka i tonizują ruchy. Dlatego też pobudzenie nerwu błędnego powoduje wzmożenie perystaltyki skurczów żołądkowych. Natomiast nerwy współczulne żołądka, które biegną ze współczulnego zwoju żołądkowe­go, działają przeciwstawnie, hamują ruchy żołądka i powodują zwiotczenie jego ścian. Do zwoju żołądkowego dochodzą impulsy z ośrodkowego układu nerwowego odpowiednimi włóknami nerwowymi.

WYKWITY NA JĘZYKU

Często leukoplakia na języku przybiera postać rozległych wykwitów, z szorst­ką, skorzastą powierzchnią, poprzecinaną głębokimi bruzdami.Najbardziej typowe zmiany dla palaczy występują na podniebieniu w postaci nadmiernego rogowacenia i zgrubienia błony śluzowej typu leukoplakii.Wpływ tytoniu na zęby ujawnia się najczęściej w postaci nalotu o zabarwieniu szarym, brązowym lub czarnawym, który sprzyja powstawaniu próchnicy zębów, szczególnie przy małej odporności szkliwa, które wykazuje pęknięcia i ubytki. Pęknięcia te stanowią wrota dla zarazków, powodujących próchnicę zębów. Nalot na zębach osadza się najczęściej w okolicy przyszyjkowej zębów a same zęby przebarwiają się i mają kolor żółtawy lub brązowy. W obrębie przyzębia znacznie częściej u palących występują zmiany jako przewlekłe stany zapalne, co powoduje rozpulchnienie i krwawienie z dziąseł. Z czasem zapalenie szerzy się na głębiej położone tkanki przyzębia, powoduje zniszczenie tych tkanek i zmiany kości, w następstwie dochodzi do rozchwiania i wypadania zębów. Niesłuszne jest szukanie przy bólu zęba czy gardła ukojenia w papierosie, ponieważ dym tytoniowy nie zawiera żadnych składników o działaniu przeciw­bólowym. Może tu najwyżej odgrywać pewną rolę wysoka temperatura dymu („ciepło”). Dym tytoniowy nie wykazuje również  działania przeciwzakaźnego, przeciwnie, sprzyja powstawaniu dogodnych warunków dla nagromadzenia się i rozwoju flory bakteryjnej, która wraz ze śliną, pokarmami i napojami stanowi punkt wyjścia dla zakażenia dalszego odcinka przewodu pokarmowego.

WPŁYW PALENIA TYTONIU NA PRZEWÓD POKARMOWY

W badaniach klinicznych stwierdzono związek między  powstawaniem zmian chorobowych, umiejscowionych w różnych okolicach jamy ustnej  ogniska rogowacenia białego w postaci białych plam na błonie śluzowej jamy ustnej, najczęściej na języku i jego grzbiecie, przy czym leukoplakie uważa się za wstępne stadium procesu nowotworowego. Te obserwacje kliniczne potwierdziły badania cytologiczne i histochemiczne. Język jest szczególnie wrażliwy na działanie produktów palenia, a głownie grzbiet języka, ze względu na obfite unaczynienie. Często występuje uczucie palenia, pieczenia, spaczonego uczucia, zniesienie smaku, nadmiernej suchości, a nawet bólu języka. Również błona śluzowa jamy ustnej bardzo łatwo wchłania nikotynę, a jeszcze łatwiej nikotyna się wchłania przy nieznacznym otarciu czy uszkodzeniu nabłonka. Na błonie śluzowej jamy ustnej stwierdza się u palących znacznie więcej nadżerek, owrzodzeń i zaburzeń rogowacenia, głównie typu leukoplakii. Również powikłania po zabiegach chirurgicznych w jamie ustnej są znacznie częstsze u palaczy. Uszkodzenie błony śluzowej warg powstaje naj­częściej przy aspirowaniu dymu tytoniowego. Zmiany chorobowe z zasady dotyczą wargi dolnej. Najczęściej na wargach występują ograniczone wykwity eukoplakii, a w kątach ust zgrubienie nabłonka, uważane za następstwo tzw ślinienia tytoniowego.

POWSTAWANIE CHORÓB DRÓG ODDECHOWYCH

Powstawanie chorób dróg oddechowych zależy od liczby wypalanych papierosów. Śmiertelność wśród palących do 10 sztuk papierosów dziennie jest wyższa o 67% od śmiertelności wśród niepalących, u palących 10—20 papierosów dziennie jest trzykrotnie wyższa, a u palących więcej niż 20 sztuk – 3,64 razy wyższa niż wśród niepalących.Najczęstszą z chorób przyczynowo związanych z paleniem tytoniu jest rak płuc, ale to zagadnienie ze względu na jego wagę przedstawione będzie od­dzielnie.Wpływ palenia tytoniu na przewód pokarmowy zaznacza się już w jamie ustnej. Nikotyna i inne składniki dymu tytoniowego łatwo wchłaniają się z błony śluzowej jamy ustnej, działając miejscowo i ogólnie. Szkodliwy wpływ wywiera zarówno palenie, jak i żucie tytoniu.Najważniejszym czynnikiem jest tu działanie chemiczne zarówno nikotyny, jak substancji smolistych zawierających węglowodory o działaniu rakotwór­czym, które pod wpływem oddziaływania termicznego, znajdującej się w bli­skim sąsiedztwie strefy żaru, są szczególnie niebezpieczne. Wiadomo, że w tyto­niu występują również składniki mineralne, jak ołów, arsen, siarka, żelazo, nikiel, chrom i in., które mogą działać szkodliwie miejscowo. Dołącza się do tego również działanie mechaniczne związane z uciskiem fajki czy „lufki” oraz z przepływem wciąż aspirowanego i wydychanego powietrza.